سرطان
سرطان و علائم آن و راه های تشخیص و درمان بیماری سرطان
یکی از بیماری های بسیار رایج و شایعی که انسان های زیادی در سراسر جهان را درگیر کرده است، سرطان است. یک بیماری به نسبت کشنده که می تواند به صورت خاموش در بدن افراد پیشروی کند و با درگیر کردن اندام های مختلف، روند نرمال زندگی یک فرد را تحت تاثیر قرار دهد. تحقیقات بسیار زیادی در خصوص شناخت انواع سرطان، دلایل و عوارض بیماری و یافتن بهترین و کارآمدترین درمان ها انجام شده است. در این مقاله از مجله درمانکده می خواهیم به صورت گسترده با این بیماری و ابعاد مختلف آن آشنا شویم.
بیماری سرطان چیست؟
سرطان(Cancer)، رشد کنترل نشده سلول های غیرطبیعی در بدن است. در واقع تومور سرطانی بیماری است که در آن برخی از سلول های بدن بطور غیرقابل کنترلی رشد می کنند و به سایر قسمت های بدن نیز گسترش می یابند.
سرطان چگونه به وجود می آید؟
این بیماری در اثر تغییرات خاصی که در ژن ها، واحدهای فیزیکی اساسی وراثت ایجاد می شود، به وجود می آید. ژن ها در رشته های درازی به نام DNA قرار دارند که در صورت ایجاد جهش در آنها، فرد به سلول های سرطانی مبتلا می شود.
در نتیجه این بیماری یک بیماری ژنتیکی است که در آن ژن هایی که نحوه عملکرد سلول های بدن، به ویژه نحوه رشد و تقسیم آنها را کنترل می کنند، دچار جهش و تغییر می شوند. این جهش ها می توانند به دلایل مختلفی اتفاق بیفتند.
روش های تشخیص بیماری سرطان
برای تشخیص این بیماری در درجه اول باید علائم و نشانه های بیماری را ردیابی کرد. درصورتی که هر یک از نشانه ای بالا در فردی مشاهده شود، باید در سریع ترین زمان ممکن برای تشخیص بیماری به یک پزشک مراجعه کند.
دکتر تشخیص سرطان به منظور تشخیص و غربالگری بیماری سرطان از روش های آزمایشی خاصی استفاده می کند که شامل موارد زیر هستند:
بیوپسی (biopsy)
بیوپسی یک روش تشخیصی پزشکی است که در طی آن نمونه کوچکی از بافت سرطانی یا مشکوک به سرطان برداشته شده و زیر میکروسکوپ بررسی می شود. نمونه بافت را می توان تقریباً از هر جایی از بدن از جمله پوست، معده، کلیه ها، کبد و ریه ها گرفت. اصطلاح بیوپسی اغلب برای اشاره به نمونه برداری و یا نمونه بافت استفاده می شود.
تست CBC
(CBC) آزمایشی است که در آن سلول های تشکیل دهنده خون (گلبول های قرمز، گلبول های سفید و پلاکت ها) شمرده می شوند. یک متخصص خون انجام تست cbc را به عنوان معاینه معمولی و تشخیصی بیماران زیر تجویز می کند:
- بیماران مبتلا به کم خونی وضعیتی که باعث می شود گلبول های قرمز کمتر از حد معمول باشد
- بیماران مشکوک یا مبتلا به بیماریهای خونی
- بیماران مشکوک به سرطان با علائمی نظیر ضعف، تب، کبودی یا احساس خستگی
- بیمارانی که شیمی درمانی یا پرتو درمانی انجام می دهند.
آزمایش های ژنتیکی (Genetic testing)
آزمایش ژنتیک، آزمایشی است که در آن DNA فرد بیمار مورد بررسی قرار می گیرد. این آزمایش به منظور تشخیص جهش های ژنی که باعث بیماری شده است، انجام می گیرد.
آنالیز کروموزوم (Chromosome analysis)
(Karyotyping) یا آنالیز کروموزومی به منظور تشخیص ناهنجاری های کروموزومی، بیماری های ژنتیکی، برخی از نقایص مادرزادی، و اختلالات خونی و سیستم لنفاوی انجام می شود.
آنالیز مایع مغز نخاعی (CSF)
آنالیز مایع نخاعی (Spinal cord fluid analysis) ، آزمایشی است که در آن مایع مغزی نخاعی بررسی می شود. این آزمایش مواد شیمیایی موجود در مایع مغزی نخاعی را اندازه گیری می کند.
CSF مایع شفافی است که مغز و نخاع را احاطه کرده و از آن محافظت می کند. آزمایش ها معمولاً برا ی اندازه گیری میزان پروتئین، قند (گلوکز) و سایر مواد انجام می شوند.
نشانگر های تومور (Tumor markers)
تومور مارکر، ماده ای (پروتئینی یا از مواد دیگر) است که توسط سلول های سرطانی و یا سایر سلول های بدن در واکنش به سلول های سرطانی تولید می شود. این ماده در ادرار، مدفوع، خون، تومور ها و یا سایر مایعات بدن فرد مبتلا به سرطان یافت می شود و می تواند اطلاعات مهمی از قبیل میزان تهاجمی بودن سرطان، امکان درمان سرطان با درمان های هدفمند پزشکی و یا سایر روش ها را در اختیار دکتر سرطان قرار دهد.
هر کدام از تومور مارکر ها کاربرد های بالینی خاصی دارند. برخی از آن ها صرفاً در یک نوع سرطان و برخی دیگر در چند نوع سرطان یافت می شوند.
لامبر پانکچر (Lumbar Puncture)
پونکسیون کمری یا لامبر پانکچر، یک روش نمونه برداری است که طی آن از مایع مغزی-نخاعی و یا سی. اس. اف، نمونه ای جهت بررسی برداشته می شود. این آزمایش به منظور تشخیص انواع بیماری های نورولوژیکی مانند مشکوک شدن به التهاب مغز (انسفالیت)، عفونت پرده های مغزی (مانند مننژیت) یا سایر بیماری های مغزی از جمله بیماری های التهابی و خونریزی های خاص مغزی انجام می شود.
آزمایش خون
برای تشخیص سرطان از یک سری معاینات خاص و آزمایش های مخصوص استفاده می شود. بسیاری از این آزمایش ها می توانند به تشخیص زودهنگام بیماری و درمان موثرتر آن کمک کنند. آزمایش خون، ادرار و سایر مایعات بدن می توانند به اندازه گیری یک سری مواد که تغییر در سطوح آنها را می توان به سرطان ربط دارد، کمک کنند.
تشخیص بیماری سرطان با تست های تومور مارکر
تست های تومور مارکر نیز به صورت اختصاصی می توانند سلول های سرطانی را ردیابی کنند. روش دیگر تشخیص سرطان، انجام تست های تصویربرداری است. این تست ها از نواحی مختلف بدن که ممکن است درگیر تومور شده باشند، عکس می گیرد و به تشخیص پزشک کمک می کنند.
سی تی اسکن و ام آر ای
سی تی اسکن و ام آر ای نیز دیگر روش هایی است که برای تشخیص این بیماری از آنها استفاده می شود. اسکن هسته ای نیز روش تشخیصی دیگری است که از مواد رادیواکتیو برای گرفتن عکس از داخل بدن استفاده می کند. نوع خاصی از این اسکن، اسکن استخوان نام دارد که برای بررسی نواحی غیرطبیعی یا آسیب در استخوان ها از آن استفاده می شود. سایر روش های تشخیصی شامل سونوگرافی، اشعه ایکس و پت اسکن می شود.
روش های پیشگیری از بیماری سرطان
با این که سرطان قابل پیش بینی نیست و نمی توان به صورت صددرصدی از آن جلوگیری کرد، برخی روش ها و توصیه ها می تواند در پیشگیری از این بیماری موثر باشند. حتی برخی از آنها می توانند مانع از پیشرفت بیماری یا بدخیم شدن آن شوند. مهم ترین کارهایی که می توان در این زمینه انجام داد شامل موارد زیر است:
- ترک سیگار، قلیان و الکل
- پرهیز از مصرف غذاهای منجمد و فست فودی
- کاهش مصرف چربی و قند در رژیم غذایی
- افزایش مصرف سبزی ها و میوه های سالم
- انجام آزمایش ها و چکاپ های دوره ای و جدی گرفتن کوچک ترین علامت هایی که به نظر جدید و غیرنرمال می آیند
- انجام تست ها و معاینات غربالگری سرطان
- ورزش کردن و داشتن فعالیت های فیزیکی
- کاهش وزن
روش های درمانی سرطان
گزینه های درمانی به نوع بیماری سرطان، مرحله آن، گسترش سرطان و سلامت عمومی فرد درگیر بیماری بستگی دارد. هدف از درمان، کشتن هر چه بیشتر سلول های سرطانی و درعین حال کاهش آسیب به سلول های طبیعی نزدیک آن است. پیشرفت تکنولوژی این امکان را فراهم می کند و امروزه روش های بسیار موثری برای کنترل و درمان این بیماری به وجود آمده است. درمان های موجود برای سرطان به سه انواع درمان های اصلی و درمان های اختصاصی تر یا درمان های مکمل تقسیم بندی می شود.
درمان های اصلی سرطان
سه درمان اصلی برای این بیماری شامل موارد زیر می شود:
درمان بیماری سرطان با جراحی
جراحی، برداشتن مستقیم تومور یا بافت های اطراف آن، بیوپسی نیز بخشی از روند تشخیص و درمان سرطان است.
رادیو تراپی و شیمی درمانی
شیمی درمانی؛ استفاده از مواد شیمیایی برای ازبین بردن سلول های سرطانی، کاهش سرعت انتشار بیماری (کاهش متاستاز) و کوچک کردن تومورها است.
درمان بیماری سرطان با پرتودرمانی
پرتودرمانی؛ استفاده از اشعه ایکس برای ازبین بردن سلول های سرطانی یا کوچک کردن آنها و کاهش علائم بیماری است.
درمان های مکمل و اختصاصی برای کنترل و درمان بیماری سرطان
ایمونوتراپی، هورمون درمانی و دارو درمانی
سایر درمان های تکمیلی نیز شامل ایمونوتراپی، هورمون درمانی و دارو درمانی می شود. در ایمونوتراپی به سیستم ایمنی بدن کمک می شود تا سلول های سرطانی را شناسایی کرده و به آنها حمله کند. هورمون درمانی نیز یک درمان اختصاصی تر برای درمان غدد درون ریز است. از این درمان برای سرطان هایی استفاده می شود که برای رشد به هورمون خاصی وابسته اند. هورمون درمانی برای سرطان های آدرنال، سرطان آندومتری، سرطان پروستات و سرطان سینه کاربرد دارد.
مهارکننده های انتقال سیگنال
از مهارکننده های انتقال سیگنال نیز در درمان انواع لوسمی مزمن استفاده می شود. کار این مهارکننده مسدود کردن سیگنال بین مولکول های یک سلول است. درمان مورداستفاده دیگر استفاده از آنتی بادی های مونوکلونال است که در خصوص برخی از سرطان ها نتیجه بخش است. درمان های موضعی نیز برای کاهش رشد سرطان در یک بخش خاص از بدن و کم کردن علائم بیماری مورداستفاده قرار می گیرند.
رژیم غذایی
البته رژیم غذایی مبتلایان به بیماری سرطان نیز اهمیت زیادی در روند درمان آنها خواهد داشت. مصرف میوه های ضد سرطان و ترکیبات غذایی حاوی آنتی اکسیدان بالا مانند میوه های مناسب برای تومورهای مغزی یا مصرف بهترین میوه برای سرطان خون نیز می توانند به عنوان بخشی از روند درمانی و بهبود حال عمومی بیمار در نظر گرفته شوند.
نکته مهم در خصوص درمان سرطان این است که حتی در یک سرطان یکسان در دو فرد متفاوت، علائم و شدت بیماری، مرحله سرطان و نوع درمان انتخابی متفاوت است. حتی برای درمان برخی از انواع سرطان، محققان در حال کشف و استفاده از رویکردهای درمانی متفاوت و مؤثرتری هستند. برخی از این تحقیقات در راستای ارائه درمان قطعی سرطان های بدخیم است.
عوارض بیماری سرطان
عوارض سرطان بسته به مرحله بیماری، محل قرارگرفتن آن و شدت و شرایط جسمی بیمار متفاوت است. این عوارض از خستگی و بی حالی گرفته تا دردهای شدید، خونریزی، ریزش مو، کاهش وزن و مرگ متفاوت است. سرطان هایی که در مراحل اول پیشرفت بیماری تشخیص داده و درمان می شوند، معمولا تهدیدکننده زندگی نیستند.
- سوءتغذیه
- ضعف سیستم ایمنی
- مشکلات شناختی
- کمبود اکسیژن و فروپاشی ریه
- عفونت در بخش های مختلف بدن
- ناتوانی در جذب اکسیژن
- آسیب کبدی
- زرد شدن چشم
- حالت تهوع
- ازدست دادن اشتها
- ادرار تیره رنگ
- تورم و نفخ شکم
- افزایش کلسیم در خون
- بروز علائم عصبی مانند گیجی
- ازدست دادن حافظه و افسردگی
- بروز مشکلات خونی و عروقی
- کاهش پلاکت ها و گلبول های سفید
عوامل متعددی مانند سوءتغذیه، کمبود گلبول های سفید و وجود تومورهایی در ریه که مبارزه با هر نوع ذات الریه را سخت می کند، موجب خطر ابتلا به عفونت های جدی خواهد شد.
چه غذاهایی برای بیماران سرطانی مفید است؟
در پاسخ به این سوال که برای درمان سرطان چه بخوریم باید بگوییم که اکثر سبزیجات و میوه ها، حبوبات، مواد غذایی ارگانیک و سالم می توانند در پیشگیری از رشد سلول های سرطانی مفید باشند. در ادامه برخی از بهترین مواد غذایی مفید برای سرطان را ذکر می کنیم.
سبزی و میوه های رنگی
سبزیجات و میوه های رنگی سرشار از مواد مغذی هستند؛ بخصوص سبزیجات با برگ بزرگ سبز تیره و میوه های نارنجی و قرمز رنگ که نه تنها باعث حفظ تناسب اندام می شوند بلکه از بیماری سرطان روده بزرگ، مری و کلیه نیز پیشگیری می کند .
سبزیجات با برگ های تیره دارای مقدار زیادی فیبر، فولات، کاروتنوئید هستند که از سرطان دهان، حنجره، پانکراس، ریه، پوست و معده پیشگیری می کنند.
فولات
فولات یک ویتامین b مهم است و در پیشگیری از بیماری سرطان روده بزرگ، سینه و راست روده تاثیرگذار است. این ویتامین در موارد غذایی زیر به وفور یافت می شود.
- غلات غنی شده صبحانه
- محصولات گندم کامل
- آب پرتقال
- خربزه
- توت فرنگی
- مارچوبه
- تخم مرغ
- حبوبات
- تخم آفتابگردان
- سبزی های برگ دار مثل اسفناج و کاهو
نکته: اگر در برنامه غذایی خود این مواد غذایی را بگنجانید فولات مورد نیاز بدنتان تامین می شود و نیازی به مصرف مکمل آن ندارید.
گوجه فرنگی
تحقیقات اثبات کرده اند که گوجه فرنگی تاثیر بسزایی در پیشگیری و درمان سلول های سرطانی به خصوص بیماری سرطان پروستات دارد. به احتمال زیاد این خاصیت به خاطر وجود لیکوپن موجود در آن است. نکته حائز اهمیت این است که گوجه پخته شده، رب و سس گوجه فرنگی دارای لیکوپن بیشتری هستند و چندین برابر بیشتر از گوجه گوجه خام موثرند.
چای سبز
چای یکی از نوشیدنی های ضد سرطانی است. چای سبز باعث کاهش سرعت رشد سلول های سرطانی، پروستات، روده بزرگ، کبد و سینه می شود. اگر می خواهید از سرطان مثانه، روده و پانکراس پیشگیری کنید چای سبز بنوشید.
انگور و آب انگور
انگور حاوی رسوراترول است این ماده به خصوص در انگور قرمز و سیاه بیشتر از انگور سبز یافت می شود که خاصیت آنتی اکسیدان و ضد التهابی قوی دارد.
آب
نوشیدن آب و مایعات زیاد، غلظت عوامل سرطان زا به خصوص عوامل سرطان زای مثانه را کاهش می دهد.
حبوبات
مواد شیمیایی گیاهی قوی در حبوبات از آسیب سلولی و رشد تومورهای سرطانی پیشگیری می کند. همچنین مانع آزادسازی موادی می شوند که به سلول های مجاور آسیب می رسانند.
کلم
سبزیجاتی از خانواده کل مثل کلم بروکلی، کلم پیچ، کلم بروکسل به بدن کمک می کنند که با انواع سلول های سرطانی مثل سرطان روده بزرگ سینه و دهانه رحم مبارزه کند.
کورکومین
این ماده در زردچوبه یافت می شود و خاصیت ضدسرطانی دارد. می توان گفت زردچوبه بهترین ادویه ضد سرطانی است.
توت فرنگی و زغال اخته
آنتی اکسیدان های موجود در این میوه ها، رادیکال های آزاد در بدن را حذف کرده و از آسیب سلولی پیشگیری می کند.
غذا های مضر برای بیماری سرطان
مصرف گوشت فرآوری شده مثل ژامبون، سوسیس، کالباس و هات داگ می تواند خطر ابتلا به سرطان را افزایش دهند؛ بنابراین بهتر است در مصرف این مواد غذایی زیاده روی نکنید.
مصرف گوشت های دود داده شده، نمک اندود شده نیز باعث افزایش مواد شیمیایی در بدن می شوند که خطر ابتلا به سرطان را تشدید می کنند.
مشروبات الکلی با سرطان دهان، حنجره، مری، کبد و سینه در ارتباط هستند و می توانند خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ و راست روده را افزایش دهند.
قند و شکر باعث چاقی و افزایش وزن می شود و همان طور که می دانید چاقی یکی از عوامل پرخطر سرطان است.
آینده درمان بیماری سرطان چه خواهد بود؟
آینده درمان سرطان در ارائه سطح بالاتری از درمان های شخصی سازی شده بر اساس شرایط بیماران خواهد بود. پزشکان در تلاش اند تا گزینه های درمانی را بر اساس تغییرات ژنتیکی یک تومور خاص ارائه دهند. باتوجه به دلایل این بیماری و باتوجه به اینکه بیماری در چه مرحله ای است، درمان ها نیز پیشرفته تر خواهند شد.
بسیاری در این دوره به دنبال پاسخ این سوال اند که آیا این بیماری درمان دارد یا اینکه امکان مبارزه با سرطان و ریشه کن کردن قطعی آن وجود دارد یا خیر؟ باید گفت باتوجه به پیشرفت تکنیک های درمانی و گسترش تحقیقات در زمینه سرطان، این امید وجود دارد که برای انواع به خصوص سرطان ها، درمان هایی بسیار موثر و کارآمدتر ارائه شود.
یک ابزار تشخیصی ابتکاری جدید به نام ابزارهای ارزیابی تومور ژنومی، می توانند تومور بیمار را از نظر ژنتیکی بررسی کرده و مکانیسمی که باعث ایجاد این بیماری شده است را بررسی کند. به این ترتیب علت اصلی این بیماری تشخیص داده می شود. با استفاده از این ارزیابی تومور ژنومی می توان یک رویکرد شخصی سازی شده تر را برای درمان این بیماری انتخاب کرد.
سوالات متداول در زمینه سرطان
در ادامه به سوالات متدوال در این زمینه پاسخ می دهیم:
آیا بیماری سرطان ارثی است؟
فقط برخی از سرطان ها که درصد کمی را تشکیل می دهند به صورت ارثی انتقال می یابد. اکثر سرطان ها به صورت جهش ژنتیکی مربوط به پیری یا عوامل محیطی ایجاد می شود.
آیا امواج گوشی باعث سرطان می شود؟
خیر هیچ تحقیقی علمی ثابت نکرده است که امواج گوشی می تواند باعث ایجاد تومور سرطانی گردد.
آیا نمونه برداری و جراحی باعث پخش شدن سلول های سرطانی می شود؟
خیر نمونه برداری یکی از مطمئن ترین و بهترین روش ها تشخیص سلول های سرطانی است و باعث پخش آن ها نمی شود.
آیا رادیوتراپی و شیمی درمانی برای اطرافیان بیمار مضر است؟
خیر؛ هیچ تشعشات خطرناکی از بدن بیمار ساطع نمی شود که به اطرافیان وی آسیب برساند
